ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΑΝΤΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 14 1.2. Η συζήτηση περί τεχνολογικού ολοκληρωτισμού και «πανοπτικής» κοινωνίας Ο Jeremy Bentham, βρετανός οραματιστής και φιλόσοφος, δημοσίευσε το 1791 το «Πανοπτικόν» 61 , ένα καινοτόμο αρχιτεκτονικό σχέδιο φυλακής που θα εξυπη- ρετούσε το αναμορφωτικό ιδεώδες της εποχής 62 . Συγκεκριμένα, πρόκειται για μία κυκλική φυλακή η οποία αποτελείται από έναν «θάλαμο» επιτήρησης στο κέ- ντρο και κελιά διασκορπισμένα ισομετρικά στην περιφέρεια. H καινοτομία του Πανοπτικού δεν ήταν τόσο η διαρκής επιτήρηση, αλλά το γεγονός ότι οι έγκλει- στοι δεν μπορούσαν να διακρίνουν τους επιτηρητές τους. Στην πανοπτική φυλα- κή ο έλεγχος και κατ’ επέκταση η υπακοή στους κανόνες της, επιδιωκόταν μέσω της συνεχούς αίσθησης των κρατουμένων ότι επιτηρούνται από ένα « ασύμμετρο» και «αόρατο» (γι’αυτούς) βλέμμα 63 . Στην ουσία του το Πανοπτικό είναι κάτι περισ- σότερο από μία απλή αρχιτεκτονική ιδέα, αφού η υλοποίησή του συνιστά αλλαγή του τρόπου με τον οποίο καθυποτάσσονται πνευματικά τα υπό επιτήρηση άτομα 64 . Οι μεταγενέστεροι φιλόσοφοι και κοινωνιολόγοι παρουσιάζουν το Πανοπτικό ως ένα νέο μοντέλο φυλακής, ελέγχου της παρέκκλισης και κοινωνικής πειθαρχίας. Αναλύοντας την ιδέα του Bentham, ο Foucault προβάλλει το Πανοπτικό σαν έναν μηχανισμό εξουσίας της νεωτερικής κοινωνίας. Σε αντίθεση με τη δημόσια και ιδιαιτέρως βάρβαρη τιμωρία που επιβαλλόταν παλαιότερα σε περιπτώσεις κοι- νωνικής απειθαρχίας και η οποία ήταν πρωτίστως σωματική, ο έλεγχος έχει κα- ταστεί πιο «εκλεπτυσμένος», «διαχειριστικός» και λιγότερο εμφανής, στοχεύο- ντας στον ψυχικό καταναγκασμό αυτών που τον υπομένουν 65 . Επιπρόσθετα, το πανοπτικό πρότυπο επιτήρησης συμβολίζει το πέρασμα από την εκτέλεση της τιμωρίας ως δημόσιου θεάματος κατά τη διάρκεια της οποίας οι πολλοί παρακολουθούσαν τους λίγους, στον εγκλεισμό σε «πανοπτικού» τύπου φυλακή, όπου οι λίγοι (φύλακες) παρακολουθούν τους πολλούς (κρατουμένους). Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η υπακοή και η πειθαρχία επιτυγχάνονται οικειοθελώς 61.  Πρόκειται για ελληνικό νεολογισμό ο οποίος σημαίνει να βλέπεις παντού , Lyon 1993: 656, Mathiesen 1999: 31. Το «πανοπτικό» σαν αρχιτεκτονικό σχέδιο σχεδιάστηκε για πρώτη φορά το 1780 στη Ρωσία από τον αδελφό του Jeremy Bentham, Samuel, ο οποίος ήταν Ταξίαρχος του Ρωσικού Στρατού, Los 2004: 15. 62.  Η «πανοπτική» φυλακή του Bentham αν και δεν κτίστηκε ποτέ (με τη βρετανική κυβέρνη- ση να στέλνει τους κρατουμένους της εκείνη την περίοδο σε μία ανοικτού τύπου φυλακή της Αυστραλίας, Dupont 2008: 274), επηρέασε αρχιτεκτονικά τα σχέδια πολλών φυλακών στην Ολλανδία, τη Γερμανία, την Ισπανία και τις ΗΠΑ, Χάϊδου 2002: 39. 63.  Bentham 1843: 44. 64.  Ο Miran Bozovic (1995) υποστηρίζει ότι για τον Bentham, ο οποίος υπήρξε υπερασπιστής της «ωφελιμιστικής» λειτουργίας της ποινής (utilitarianism), η τιμωρία συνιστά ένα «θέα- μα» (spectacle), επειδή δεν στοχεύει μονάχα στον παραδειγματισμό του μεμονωμένου τι- μωρούμενου, αλλά σε ολόκληρο το κοινωνικό σύνολο για την αποτροπή από μελλοντικές παρόμοιες πράξεις, Bozovic 1995: 1, 4. 65.  Lyon 1994: 65-67, Los 2004: 16, Jones 2005: 473-474, Lyon 2006α: 40.